Regelgevend kader
België heeft een robuust anti-witwassysteem opgebouwd dat grotendeels is afgestemd op de Europese normen. De hoeksteen van dit kader is de wet van 18 september 2017 ter voorkoming van het witwassen van geld en de financiering van terrorisme, die de 4e Europese anti-witwasrichtlijn (AMLD4) heeft omgezet. Deze wet is meerdere malen gewijzigd om de vereisten van de AMLD5 (omgezet in 2020) en meer recentelijk de AMLD6 (omgezet in 2023) te integreren, waardoor het toezichtsysteem verder is versterkt.
De Belgische institutionele architectuur berust op twee hoofdpijlers. De Nationale Bank van België (NBB) treedt op als prudentiële toezichthoudende autoriteit voor kredietinstellingen, verzekeringsondernemingen, betalingsinstellingen en instellingen voor elektronisch geld. Zij controleert de naleving van de AML/CFT-verplichtingen door deze entiteiten, voert regelmatige inspecties uit en beschikt over uitgebreide sanctiebevoegdheden. De Cel voor Financiële Informatieverwerking (CFI) is de Belgische Financial Intelligence Unit. Als onafhankelijk administratief orgaan ontvangt en analyseert de CFI de meldingen van ongebruikelijke transacties die door meldingsplichtige entiteiten worden ingediend en zendt zij, indien nodig, dossiers door aan het parket voor strafrechtelijke vervolging.
Het Belgische kader kenmerkt zich door een gedifferentieerde risicobenadering: meldingsplichtige entiteiten moeten een algehele risicobeoordeling (Business-Wide Risk Assessment) uitvoeren die specifiek is voor hun activiteit, interne beleidslijnen en procedures opstellen die evenredig zijn, en een intern controlesysteem inrichten dat een door de NBB erkende anti-witwasverantwoordelijke (AMLCO — Anti-Money Laundering Compliance Officer) omvat. De CFI publiceert jaarlijks een gedetailleerd activiteitenverslag met de waargenomen witwastypologieën, de meest blootgestelde sectoren en statistische trends.
Meldingsplichtige entiteiten
Het toepassingsgebied van de Belgische anti-witwaswet van 2017 omvat een breed scala aan beroepen en activiteiten, zoals gedefinieerd in artikel 5 van de wet:
- Kredietinstellingen: commerciële banken, spaarbanken, coöperatieve banken, bijkantoren van buitenlandse instellingen
- Verzekerings- en herverzekeringsondernemingen: voor activiteiten in verband met levensverzekeringen en kapitalisatieverrichtingen
- Betalingsinstellingen en instellingen voor elektronisch geld: fintechs, neobanken, betalingsdienstaanbieders
- Beurs- en beheermaatschappijen: beleggingsondernemingen, portefeuillebeheermaatschappijen, instellingen voor collectieve belegging
- Aanbieders van wisseldiensten voor virtuele valuta en bewaarportemonnees: geregistreerd bij de FSMA
- Cijferberoepen: bedrijfsrevisoren, accountants, erkende belastingadviseurs
- Juridische beroepen: notarissen, gerechtsdeurwaarders, advocaten (voor bepaalde vermogensrechtelijke verrichtingen)
- Vastgoedmakelaars: ingeschreven bij het Beroepsinstituut van Vastgoedmakelaars (BIV)
- Handelaren in goederen van hoge waarde: voor contante transacties van meer dan 10.000 euro
- Casino's en speelgelegenheden: onderworpen aan de Kansspelcommissie
België heeft het toepassingsgebied ook uitgebreid tot kunsthandelaren en dienstverleners aan vennootschappen en trusts (domiciliëringskantoren), in overeenstemming met de Europese richtlijnen.
Cliëntenonderzoek
Standaard cliëntenonderzoek (CDD)
De Belgische wet verplicht meldingsplichtige entiteiten om zorgvuldigheidsmaatregelen te treffen vóór het aangaan van een zakelijke relatie of het uitvoeren van een incidentele transactie boven de regelgevende drempels:
Identificatie van de cliënt: verzameling van identiteitsgegevens (naam, voornaam, geboortedatum, adres, nationaliteit) en verificatie op basis van een officieel document. Voor Belgische ingezetenen is de elektronische identiteitskaart (eID) het referentiedocument, waarvan de gegevens elektronisch via de geïntegreerde chip kunnen worden uitgelezen. Voor niet-ingezetenen wordt het paspoort of elk gelijkwaardig officieel identiteitsdocument geaccepteerd.
Identiteitsverificatie: de verificatie moet betrouwbaar zijn en gebaseerd op onafhankelijke bronnen. De NBB accepteert verificatie in persoon, elektronische verificatie (eID, itsme) en verificatie op afstand onder strikte voorwaarden (videoconferentie met vastlegging van het identiteitsdocument). Het gebruik van het itsme-identificatieschema, dat in België breed is geadopteerd, wordt uitdrukkelijk erkend als conform middel voor identiteitsverificatie.
Identificatie van de uiteindelijk begunstigde: elke natuurlijke persoon die direct of indirect meer dan 25% van de stemrechten of het kapitaal bezit, of die feitelijke controle uitoefent. De gegevens moeten worden geverifieerd door raadpleging van het UBO-register (Ultimate Beneficial Owner), beheerd door de FOD Financiën en toegankelijk voor meldingsplichtige entiteiten. Sinds 2019 is inschrijving in het UBO-register verplicht voor alle Belgische vennootschappen.
Kennis van het doel en de aard van de zakelijke relatie: beoordeling van het risicoprofiel van de cliënt, begrip van het doel van de verrichtingen en het voorzienbare transactievolume.
Doorlopend toezicht: actualisering van informatie op regelmatige intervallen en monitoring van transacties om eventuele inconsistenties met het cliëntprofiel te detecteren.
Verscherpt cliëntenonderzoek (EDD)
Verscherpte zorgvuldigheidsmaatregelen zijn verplicht in de volgende situaties:
- Politiek prominente personen (PEP's): de functies die onder de Belgische definitie vallen, zijn afgestemd op de Europese lijst. De maatregelen omvatten goedkeuring van de relatie door een lid van de effectieve directie, vaststelling van de herkomst van het vermogen en de middelen, en verscherpt en doorlopend toezicht op de zakelijke relatie.
- Relaties met hoog-risicolanden: landen die voorkomen op de lijst van de Europese Commissie of die door de FATF als deficiënt zijn aangemerkt. De NBB kan specifieke tegenmaatregelen opleggen, waaronder een verbod op het aangaan van nieuwe zakelijke relaties.
- Complexe of ongebruikelijke verrichtingen: transacties waarvan het bedrag, de modaliteiten of de betrokken partijen een atypisch karakter vertonen.
- Complexe juridische structuren: meerlagige vennootschappen, trusts, stichtingen, waarvan de structuur de identificatie van de uiteindelijk begunstigde bemoeilijkt.
- Niet-ingezeten cliëntèle: in bepaalde sectoren eist de NBB aanvullende maatregelen voor cliënten die niet in België woonachtig zijn.
Vereiste documenten
Voor natuurlijke personen:
- Belgische identiteitskaart (eID) of paspoort dat geldig is
- Recent bewijs van woonadres (attest van gezinssamenstelling, nutsrekening)
- Rijksregisternummer (voor Belgische ingezetenen)
- Eventueel aanvullende bewijsstukken voor PEP's (herkomst van vermogen, verklaring op erewoord)
Voor rechtspersonen:
- Actueel uittreksel uit de Kruispuntbank van Ondernemingen (KBO)
- Gecoördineerde statuten gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad
- Identiteitsbewijzen van de wettelijke vertegenwoordigers en gevolmachtigden
- Inschrijving in het UBO-register en documentatie van de uiteindelijk begunstigden
- Meest recente jaarrekening neergelegd bij de Balanscentrale
Voor juridische structuren (trusts, stichtingen):
- Oprichtingsakte en alle documenten met betrekking tot het bestuur
- Identificatie van de insteller, de trustees, de begunstigden en elke persoon die feitelijke controle uitoefent
- Inschrijving in het Belgische UBO-register (verplicht voor trusts en soortgelijke juridische constructies die vanuit België worden beheerd)
De bewaartermijn van documenten bedraagt 10 jaar na het einde van de zakelijke relatie, een termijn die aanzienlijk langer is dan het Europese minimum van 5 jaar.
Meldingsverplichtingen
Melding van ongebruikelijke transacties aan de CFI: meldingsplichtige entiteiten moeten aan de CFI elke verrichting of poging tot verrichting melden waarvan zij weten, vermoeden of redelijke gronden hebben om te vermoeden dat deze verband houdt met het witwassen van geld, de financiering van terrorisme of de financiering van de proliferatie van massavernietigingswapens. De melding moet onverwijld worden gedaan via het goAML-onlinesysteem van de CFI.
Geen monetaire drempel voor de melding: in tegenstelling tot sommige landen legt België geen minimumdrempel op voor meldingen van ongebruikelijke transacties. Elke verdachte verrichting, ongeacht het bedrag, moet worden gemeld.
Verbod op het informeren van de cliënt (tipping-off): meldingsplichtige entiteiten en hun werknemers mogen de cliënt, noch enige derde, informeren dat een melding van ongebruikelijke transacties is gedaan of dat een analyse gaande is. Overtreding van dit verbod is strafrechtelijk strafbaar.
Bezwaar van de CFI: de CFI beschikt over een termijn van 5 werkdagen om bezwaar aan te tekenen tegen de uitvoering van een verrichting die het voorwerp uitmaakt van een melding. Deze termijn kan worden verlengd bij rechterlijke beslissing. Gedurende de bezwaarsperiode mag de meldingsplichtige entiteit de verrichting niet uitvoeren.
In 2024 heeft de CFI meer dan 36.000 meldingen van ongebruikelijke transacties ontvangen, voornamelijk afkomstig uit de banksector (ongeveer 60%) en van notarissen (ongeveer 12%).
Sancties bij niet-naleving
Administratieve sancties (NBB):
- Formele waarschuwing of berisping
- Bevel tot naleving binnen een bepaalde termijn
- Benoeming van een bijzonder commissaris
- Schorsing of intrekking van de vergunning
- Geldboete tot 5 miljoen euro voor natuurlijke personen en het hoogste bedrag van 5 miljoen euro, 10% van de jaarlijkse omzet of het dubbele van het uit de overtreding behaalde voordeel voor rechtspersonen
Strafrechtelijke sancties:
- Witwassen van geld wordt bestraft met een gevangenisstraf van 15 dagen tot 5 jaar en een boete van 26.000 tot 100.000 euro (artikelen 505 en volgende van het Strafwetboek)
- Financiering van terrorisme wordt bestraft met 5 tot 10 jaar gevangenisstraf
- Het niet melden van een vermoeden wordt bestraft met een boete tot 1.250.000 euro
- Overtreding van het tipping-off-verbod wordt bestraft met een gevangenisstraf van 1 maand tot 1 jaar en een boete
Publicatie van sancties: de sanctiebesluiten van de NBB worden op nominatieve wijze op haar website gepubliceerd, tenzij deze publicatie een onevenredig nadeel dreigt te veroorzaken.
Hoe CheckFile u ondersteunt
KYC-naleving in België vereist een rigoureus documentverificatiesysteem, versterkt door de verplichting om betrouwbare en onafhankelijke bronnen te gebruiken zoals het UBO-register en de eID. CheckFile beantwoordt aan deze eisen dankzij zijn platform voor documentverificatie op basis van kunstmatige intelligentie, ontworpen om te integreren in Belgische nalevingsprocessen.
De AI van CheckFile analyseert in realtime Belgische identiteitsdocumenten (eID) en internationale documenten, waarbij de authenticiteit van fysieke en digitale beveiligingskenmerken wordt geverifieerd. De oplossing voert automatische kruisvalidatie uit tussen de uit het document geëxtraheerde gegevens, de door de cliënt opgegeven informatie en de beschikbare gegevens in de openbare registers (KBO, UBO-register). Pogingen tot documentfraude — vervalsing van eID, namaak van paspoorten, identiteitsdiefstal — worden gedetecteerd met een nauwkeurigheidspercentage van meer dan 99%.
Om te voldoen aan de auditvereisten van de NBB en de CFI genereert CheckFile een volledig en van tijdstempels voorzien auditspoor voor elke verificatie, gearchiveerd gedurende de door de Belgische wet voorgeschreven termijn van 10 jaar. De integratie via API stelt financiële instellingen en gereglementeerde beroepen in staat hun onboarding-proces te automatiseren met behoud van volledige controle over de kwaliteit van de verificaties. AVG-naleving wordt gewaarborgd door Europese gegevensopslag en mechanismen voor automatische verwijdering na afloop van de bewaartermijn.
Veelgestelde vragen
Welke documenten zijn vereist voor KYC in België?
Voor natuurlijke personen woonachtig in België is de elektronische identiteitskaart (eID) het referentiedocument, aangevuld met een bewijs van woonadres. Het rijksregisternummer is eveneens vereist. Voor rechtspersonen zijn een uittreksel uit de Kruispuntbank van Ondernemingen, de gecoördineerde statuten, de identiteitsbewijzen van de wettelijke vertegenwoordigers en de inschrijving in het UBO-register noodzakelijk. De documenten moeten 10 jaar na het einde van de zakelijke relatie worden bewaard, overeenkomstig de wet van 18 september 2017.
Wat zijn de sancties bij niet-naleving van KYC in België?
De administratieve sancties opgelegd door de NBB kunnen oplopen tot 5 miljoen euro voor natuurlijke personen en 10% van de jaarlijkse omzet voor rechtspersonen. Op strafrechtelijk vlak is witwassen strafbaar met 5 jaar gevangenisstraf en 100.000 euro boete. Het niet melden van een vermoeden aan de CFI kan een boete tot 1.250.000 euro opleveren. Sanctiebesluiten worden openbaar gemaakt.
Hoe vaak moeten KYC-verificaties in België worden geactualiseerd?
De frequentie van actualisering hangt af van het risicoprofiel van de cliënt. Cliënten met een hoog risico (PEP's, hoog-risicolanden, complexe structuren) moeten jaarlijks worden herzien. Cliënten met een gemiddeld risico worden doorgaans om de 3 jaar herzien en cliënten met een laag risico om de 5 jaar. Elke uitlokkende gebeurtenis — wijziging van uiteindelijk begunstigde, activiteitsverandering, ongebruikelijke transactie — vereist een onmiddellijke actualisering. De NBB controleert de actualiteit van de dossiers tijdens haar inspecties ter plaatse.