Valse VOG herkennen: fraude en AI-documenten opsporen

Dit artikel wordt uitsluitend ter informatie verstrekt en vormt geen juridisch of regelgevend advies.

Een uitzendbureau in de kinderopvang plaatst een nieuwe pedagogisch medewerker op basis van een ingescande VOG die per e-mail is aangeleverd. Pas maanden later, na een klacht van een ouder, blijkt het document nooit door Justis te zijn afgegeven: het logo, het documentnummer en de opmaak zijn overtuigend nagemaakt, vermoedelijk met behulp van een generatieve beeldbewerking. Dit scenario is geen incident. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) waarschuwt al jaren voor vervalste Verklaringen Omtrent het Gedrag in de zorg en jeugdhulp, en het patroon breidt zich uit naar kinderopvang, onderwijs en taxivervoer — sectoren waar de VOG wettelijk verplicht is. Dit artikel legt uit wat een VOG precies is, hoe fraudeurs het document vervalsen (met en zonder AI), welke echtheidskenmerken werkgevers kunnen controleren, en wat de wet zegt over het gebruik van een vals document.

Wat is een VOG en waarom is het een aantrekkelijk fraudedoelwit?

Een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) is een officieel document waarin de Minister van Justitie en Veiligheid, via Justis, verklaart dat uit onderzoek naar het gedrag van een persoon geen bezwaren zijn gebleken voor een specifiek doel, zoals een functie, vrijwilligerswerk of vergunning. Een VOG wordt afgegeven op grond van artikel 28 van de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens (Wjsg), dat de verklaring definieert als het resultaat van een onderzoek waarbij het risico voor de samenleving wordt afgewogen tegen het belang van de aanvrager (wetten.overheid.nl, Wjsg, BWBR0014194). Justis baseert die beoordeling op de justitiële documentatie: een centraal bijgehouden overzicht van strafzaken en sepots, dat niet openbaar is en waar de aanvrager zelf om inzage moet vragen.

De VOG is voor een groot aantal functies wettelijk verplicht: kinderopvang, onderwijs, taxivervoer, de financiële sector en delen van de zorg mogen wettelijk gezien niemand aannemen zonder geldige verklaring. Die verplichting maakt de VOG tegelijk een aantrekkelijk fraudedoelwit, in tegenstelling tot vergelijkbare documenten in landen als Frankrijk of Spanje, waar het equivalent zelden wettelijk opvraagbaar is en dus minder vaak als toegangsbewijs fungeert. Een extra complicatie voor werkgevers: Justis geeft de VOG normaliter alleen rechtstreeks af aan de aanvrager zelf, nooit aan de werkgever. De werkgever ontvangt het document dus altijd via de sollicitant of medewerker, en heeft geen directe bevestiging van de afgevende instantie — precies het punt waarop een vervalsing het makkelijkst binnenkomt.

Hoe vaak komt een valse VOG daadwerkelijk voor?

Vervalste VOG's worden structureel onderschept, vooral in de zorg, en het aantal meldingen groeit sneller dan het aantal officieel geregistreerde gevallen. Tussen begin 2015 en februari 2020 registreerde de IGJ 31 vervalste Verklaringen Omtrent het Gedrag, terwijl in de eerste helft van 2022 alleen al 59 meldingen van vermoedelijke diploma- en VOG-fraude binnenkwamen (NOS, Afgelopen jaren tientallen valse gedragsverklaringen ontdekt, vooral in zorg). Bij één uitzendbureau in de zorg werden in één keer negen vervalste VOG's ontdekt, allemaal aangevraagd voor functies in de jeugdzorg.

De meldingen concentreren zich in sectoren met kwetsbare doelgroepen — zorg, jeugdhulp, kinderopvang — maar ook onderwijs, het gevangeniswezen en gemeenten komen terug in overzichten van de inspectie. Een deel van de fraude betreft geen volledig nagemaakt document, maar een origineel, geldig VOG dat is gewijzigd: een andere naam, een ander screeningsprofiel of een verlopen geldigheidsdatum die is "opgefrist". Beide varianten zijn voor een werkgever zonder gestructureerde controle nauwelijks te onderscheiden van een echt document, zeker wanneer alleen een gescande kopie of PDF wordt aangeleverd.

Hoe vervalsen fraudeurs een VOG, met en zonder AI?

Fraudeurs vervalsen een VOG doorgaans op een van drie manieren: volledige namaak, wijziging van een echt document, of misbruik van de manier waarop werkgevers het document ontvangen. Bij volledige namaak wordt een compleet nieuw document opgebouwd inclusief logo, opmaak, ambtelijke tekst en een fictief documentnummer. Generatieve AI-tools verlagen de drempel hiervoor aanzienlijk: een taalmodel kan de exacte juridische formulering van een VOG reproduceren, terwijl een beeldgenerator of eenvoudige beeldbewerking het staatslogo, de layout en typografie kan nabootsen op basis van een gedeeld voorbeeld dat online circuleert.

Bij wijziging van een echt document — de meest voorkomende variant volgens meldingen bij de inspectie — wordt een authentieke, eerder afgegeven VOG digitaal bewerkt: de naam wordt vervangen, het screeningsprofiel wordt verbreed (bijvoorbeeld van een profiel zonder contact met kinderen naar een profiel dat dit wel toestaat) of de datum wordt aangepast om een verlopen verklaring actueel te laten lijken. Deze bewerkingen zijn met eenvoudige beeldbewerkingssoftware al mogelijk, maar AI-ondersteunde tools maken het resultaat visueel gladder: lettertypen, schaduwen en documentstructuur worden automatisch op elkaar afgestemd, zodat naadloze overgangen ontstaan die met het blote oog nauwelijks opvallen op een scherm.

De derde en in de praktijk meest voorkomende kwetsbaarheid zit niet in de vervalsingstechniek zelf, maar in het aanvaardingsproces. Werkgevers die alleen een gescande kopie of per e-mail verstuurde PDF accepteren, kunnen de fysieke of digitale echtheidskenmerken van het document per definitie niet controleren (Justis, Controleren van de VOG). Dat maakt het aanvaarden van een niet-origineel document de facto een uitnodiging voor fraude, ongeacht hoe geavanceerd de onderliggende vervalsingstechniek is.

Welke echtheidskenmerken heeft een echte VOG?

Een papieren VOG bevat meerdere zichtbare en onzichtbare echtheidskenmerken die met het blote oog en onder UV-licht te controleren zijn. Met het blote oog zijn een rasterpatroon, het blauwe Rijkslogo, een herkenbaar golvend watermerk en een hologram in het papier zichtbaar. Onder een UV-lamp lichten kleine vezeltjes in het papier op, verschijnt een rechthoek rond het blauwe volgnummer rechtsboven, wordt een beeldmerk rechtsonder zichtbaar, en blijft de rest van het papier donker. Bij het kopiëren van een echt document verschijnt het woord "COPY" in het logo; ontbreekt dat woord en is enkel een grijs rasterpatroon zichtbaar, dan is het getoonde exemplaar geen kopie van een origineel.

Sinds de introductie van de digitale VOG via MijnOverheid zijn de zichtbare kenmerken bij het digitale document vervangen door onzichtbare, digitale echtheidskenmerken die alleen via het officiële controlekanaal van Justis te verifiëren zijn, niet met het blote oog. Justis benadrukt dat de echtheid van een VOG alleen kan worden vastgesteld aan de hand van het originele papieren exemplaar of via het officiële digitale controlekanaal, nooit via een foto, scan of kopie (Justis, Hoe kan ik zien of een VOG NP echt is). Voor werkgevers betekent dit concreet: vraag altijd het origineel op, houd dit fysiek in handen of laat het via het officiële digitale kanaal controleren, en accepteer nooit uitsluitend een bijlage per e-mail als enige bewijsvoering.

Handmatige controle versus AI-ondersteunde documentverificatie

Volgens het ACFE Report to the Nations 2024 wordt slechts 37% van beroepsfraude ontdekt door actieve controlemechanismen, met een gemiddelde detectievertraging van 87 dagen (ACFE, Report to the Nations 2024). Bij een aannamebeslissing in een kinderopvang of zorginstelling is een vertraging van maanden onaanvaardbaar: de medewerker heeft dan al contact gehad met de doelgroep die de VOG juist moest beschermen.

Wat zegt de wet over het gebruik van een valse VOG?

Het vervalsen of gebruiken van een vervalste VOG valt onder valsheid in geschrifte, strafbaar gesteld in het Wetboek van Strafrecht. Artikel 225 van het Wetboek van Strafrecht stelt het vervalsen van een document dat bestemd is tot bewijs van enig feit, en het opzettelijk gebruiken van een vals of vervalst document als ware het echt, strafbaar met een gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of een geldboete van de vijfde categorie (wetten.overheid.nl, Wetboek van Strafrecht, artikel 225). Dat geldt niet alleen voor wie het document vervalst, maar ook voor wie een vervalste VOG willens en wetens indient of doorlevert.

Voor werkgevers bestaat geen algemene wettelijke plicht om fraude te melden, maar in gereguleerde sectoren zoals de kinderopvang en de zorg wordt een vermoeden van een vervalste VOG in de praktijk sterk aangeraden te melden bij de betreffende toezichthouder (bijvoorbeeld de IGJ) en bij de politie, mede omdat het gebruik van het document zelf al een strafbaar feit oplevert. Het ontbreken van adequate controle kan bovendien aansprakelijkheidsrisico's met zich meebrengen wanneer een werknemer zonder geldige VOG schade veroorzaakt in een functie waarvoor de verklaring wettelijk verplicht was.

Wat vragen HR-professionals en werkgevers elkaar over de VOG?

Op HR-forums en in vakcommunity's komt een aantal vragen structureel terug. Een veelgestelde vraag is of een VOG die bij een vorige werkgever is aangevraagd, automatisch geldig blijft bij een nieuwe werkgever — het antwoord is nee: een VOG wordt afgegeven voor een specifiek doel en screeningsprofiel, en een nieuwe functie met een ander risicoprofiel vereist in de regel een nieuwe aanvraag. Een tweede terugkerende vraag betreft de vorm waarin het document mag worden aangeleverd: mag een gescande kopie of PDF volstaan, of moet het altijd het origineel zijn — de consistente aanbeveling van Justis en van vakspecialisten is dat alleen het originele papieren document of het officiële digitale controlekanaal uitsluitsel geeft over echtheid. Een derde vraag gaat over wat een organisatie zonder juridische achtergrond praktisch kan doen om een vervalste VOG te herkennen: HR-professionals wijzen er in dat soort discussies op dat vooral de combinatie van kleine onregelmatigheden — een verkeerd gespelde naam, een niet-passend screeningsprofiel, een documentnummer dat niet logisch aansluit bij de afgiftedatum — vaak het eerste signaal is, eerder dan een overduidelijke visuele fout.

Hoe helpt geautomatiseerde documentverificatie bij de VOG?

Geautomatiseerde documentverificatie voegt een laag toe die een HR-medewerker structureel mist bij het beoordelen van een aangeleverde VOG: consistente controle van documentstructuur, velden en metadata bij elk binnenkomend document, ongeacht volume of tijdsdruk. Deze aanpak combineert een methodologie die OCR, metadata-analyse en bedrijfsregels combineert, met kruisvalidatie over meerdere velden per document, zodat een gewijzigde naam, een niet-passend screeningsprofiel of een inconsistente datum sneller opvalt dan bij een visuele blik op een gescand document. Een aanvullende, configureerbare laag AI-generatiesignalen is beschikbaar afhankelijk van de klantconfiguratie, als aanvulling op bestaande structurele controles, gericht op documenten die met generatieve tools zijn gemaakt of bewerkt.

Deze aanpak sluit aan bij de bredere problematiek van diploma- en referentiefraude bij aannameprocessen, uitgewerkt in onze gids over CV- en diplomafraude bij recruitment, en bij de signalen die breder gelden voor elk door AI gegenereerd of gewijzigd document, samengevat in de checklist met kenmerken van AI-gegenereerde documenten. Voor een vergelijkbare toepassing op een ander veelvoorkomend identiteitsdocument, zie onze analyse van vals rijbewijs detectie met AI. Een volledig overzicht van sectorspecifieke verificatie-eisen, inclusief zorg en kinderopvang, staat in onze gids over sectorverificatie.

CheckFile signaleert aanwijzingen van AI-gegenereerde of gemanipuleerde documenten als aanvulling op uw bestaande controles — geen enkel systeem, geautomatiseerd of menselijk, garandeert dat elke vervalsing wordt onderschept, maar de combinatie van forensische documentanalyse en een consequent aannameproces verlaagt het risico aanzienlijk. Meer over deze AI-generatiesignalen en hoe ze worden ingezet als aanvulling op bestaande controles vindt u op onze pagina over detectie van AI-gegenereerde en vervalste documenten. Bekijk ook onze beveiligingsarchitectuur en tarieven, of neem contact op met ons team voor een demonstratie met uw eigen aannameproces. Ga naar de homepage van CheckFile voor een volledig overzicht van onze documentverificatieoplossingen.

Veelgestelde vragen

Moet ik als werkgever altijd het originele VOG-document opvragen?

Ja. Justis geeft de VOG rechtstreeks aan de aanvrager af, nooit aan de werkgever, en de echtheidskenmerken — watermerk, hologram, UV-elementen bij het papieren document, of het officiële digitale controlekanaal bij de digitale variant — zijn alleen op het origineel te controleren. Een gescande kopie of PDF per e-mail biedt geen enkele garantie tegen vervalsing.

Blijft een VOG van een vorige werkgever geldig bij een nieuwe functie?

Niet automatisch. Een VOG wordt afgegeven voor een specifiek doel en screeningsprofiel dat past bij de functie waarvoor deze is aangevraagd, en een nieuwe functie met een ander risicoprofiel vereist in de regel een nieuwe aanvraag met een passend screeningsprofiel.

Hoe herken ik een vervalste VOG zonder gespecialiseerde apparatuur?

Let op kleine onregelmatigheden zoals een verkeerd gespelde naam, een screeningsprofiel dat niet aansluit bij de functie, of een documentnummer dat niet logisch samenhangt met de afgiftedatum. Controleer bij het papieren document het watermerk, het hologram en het rasterpatroon met het blote oog, en gebruik bij twijfel het officiële controlekanaal van Justis.

Is het strafbaar om een vervalste VOG te gebruiken, ook als de werknemer die niet zelf heeft gemaakt?

Ja. Artikel 225 van het Wetboek van Strafrecht stelt niet alleen het vervalsen, maar ook het opzettelijk gebruiken of doorleveren van een vals of vervalst document strafbaar, met een maximale gevangenisstraf van zes jaar of een geldboete van de vijfde categorie.

Wat moet ik doen als ik een vervalste VOG vermoed?

Neem het document niet in behandeling als geldig bewijs en meld het vermoeden bij de politie, aangezien het gebruik van een vervalst document een strafbaar feit betreft. In gereguleerde sectoren zoals zorg en kinderopvang wordt daarnaast aangeraden dit te melden bij de betreffende toezichthouder, zoals de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.